Eski Türk düşüncesi ve irfan gelenekleri - Nasib Göyüşov (Edeb Erkan)
Eski Türk düşüncesinin kaynakları arasında inanç ve ahlaki erdemler özel yer işgal etmektedir. Türklerin inanış ve düşünüş üslupları öncelikle mitoloji ile etkileşim halinde oluşmuştur. Tabiatla sürekli temasta olan eski Türklerin düşünce yapısının şekillenmesinde yöresel mitolojik yaklaşımlar bazen şaman gelenekleri ile yakın alakalar içinde gelişme göstermiştir. Ama Altay ve Ural bölgelerinde yayılan, eski Tibet ve Çin kültürüne etki gösteren, aynı zamanda Politeizme ve Putperestliğe yönelik Şamanlık ve diğer akımlardan farklı olarak Türk inançlarında Tektanrıcılığa eğilim sezilmektedir. Bu açıdan Göktürk inancı dikkati çekmektedir. Ruhun Politeizmden Tektanrıcılığa doğru hareketi kargaşadan dengeli düzene doğru harekettir. Genelde Türklerin kalpte barındırdığı Tanrı sevgisi ve sergiledikleri güzel ahlaki ilkeler onların İslami-irfani değerleri kolaylıkla kabullenmesine ve geniş coğrafyada evrensel manevi ortamın gelişmesine neden olmuştur. İnsan ise kendi ruhunun fenomenolojisini anlamaya başlıyor. Eski Türk düşüncesinde insanla Tanrı arasında irtibat ise ruh vasıtasıyla gerçekleşiyor. Ruh Tanrıdan indiği dolayısıyla yeniden O’na doğru yükselir. Bu düşünce tarzıyla tasavvufta yer alan “nüzul ve uruc” konusu arasında benzerlik görülmektedir. Genelde, eski Türklerin inanç ve medeniyet unsurları ile İslam ve irfani gelenekleri tarih boyu bir birini tamamlamış ve zenginleştirmişler. Bu husus toplumun manevi birliğine ve sosyal bütünlüğüne ciddi katkı sağlamıştır.