نگاهی به دو متن فارسی دورۀ قاجار دربارۀ جنگ ژاپن و روسیه: بررسی مقایسه‌ای بحرالفوائد و میکادونامه - سید آیت حسینی (مطالعات کشورها)
در پژوهش‌های پیشین دربارۀ نگاه ایرانیان به جنگ روسیه و ژاپن، آثاری برجسته شده است که ایرانیان دورۀ قاجار در جانبداری از ژاپن نوشته‌اند. در این مقاله، با مقایسۀ دو متن فارسی از دوران قاجار، نخست تلاش شده است تا تنوع و تشتت دیدگاه فارسی‌زبانان به جنگ روسیه و ژاپن به نمایش گذاشته شود؛ دوم، روند شکل‌گیری تصویر ذهنی ایرانیان از کشورها در دوران مدرن روشن‌تر شود. مؤلف بحرالفوائد طرفدار روسیه است و با آوردن دلایل اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، شکست روسیه در این جنگ را به ضرر ایرانیان ارزیابی می‌کند. او نقش انگلستان و سایر دولت‌های غربی را در بروز و طولانی‌شدن این جنگ، و در نهایت شکست روسیه، پررنگ می‌داند. از دید او، بهترین راه تقویت کشور، حمایت مردم از سلطان وقت است. در مقابل، سرایندۀ میکادونامه که از فعالان جنبش مشروطه به‌شمار می‌آید، به جنگ روسیه و ژاپن از منظر مشروطه‌خواهی می‌نگرد. وی، روسیه را دشمن تاریخی ایران و انگلستان را بهترین الگوی کشورهای جهان می‌داند، و بر این باور است که تقویت کشور تنها از طریق استقرار حکومت مشروطه و گسترش علم و عدالت ممکن می‌شود. در مجموع، پدیدآورندگان هر دو اثر، در حمایت از قدرت‌های زمانه دیدگاه‌های افراطی و متضادی دارند و در برابر جنگ روسیه و ژاپن و پیوند آن با ایران، مواضعی کاملاً مخالف اتخاذ کرده‌اند.