نقش بازار آب در ارتقاء ارزش اقتصادی منابع آب کشاورزی - محمدنوید فدایی فرد; کیومرث ابراهیمی; مهدی بهزادپور (مدیریت آب و آبیاری)
هدف مقاله حاضر برآورد ارزش اقتصادی منابع آب کشاورزی با درنظرگرفتن نقش بازار آب است. نقش بازار آب در تخصیص بهینه منابع آب، امکان‌سنجی راه‌اندازی آن، بررسی کارایی و بررسی ابعاد اقتصادی و تأثیر آن بر منافع کشاورزان به‌عنوان چهار بخش اصلی این پژوهش، موردبررسی قرار گرفته است. براساس اطلاعات سال زراعی ۱۳۹۹-۱۳۹۸ و داده‌های توصیفی حاصل از مصاحبه با کشاورزان و کارشناسان، الگوی کشت محصولات کشاورزی منطقه اشتهارد، میزان منابع آب در دسترس، مقادیر مورداستفاده نهاده‌های تولید و تابع تقاضای نهاده آب به‌دست آمد. سپس براساس الگوی برنامه‌ریزی ریاضی مثبت و رهیافت بیشینه آنتروپی یک مدل بهینه‌سازی با هدف بیشینه‌سازی سود کشاورزان منطقه در حالت وجود بازار آب در محیط بسته نرم‌افزاری GAMS کدنویسی شد. پس از تشکیل مدل برنامه‌ریزی خطی با هدف حداکثرسازی بازده تولید منطقه‌‌ای کشاورزان و حل مسئله بهینه‌سازی، قیمت سایه‌ای نهاده آب در دشت اشتهارد به‌ازای هر مترمکعب برابر با 18760 ریال به‌دست آمد. نتایج نشان داد که اختلاف موجود میان قیمت سایه‌ای نهاده آب و قیمت فروش آب کشاورزی سبب کاهش بهره‌وری آب کشاورزی شده است. مقادیر قدرمطلق کشش خود ‌قیمتی تقاضا برای نهاده آب به‌ازای محصولات گندم، جو و یونجه به‌ترتیب برابر 42/1 و 36/1 و 35/1 به‌دست آمد. با توجه به مقادیر کشش تقاضا در تولید محصولات زراعی دشت اشتهارد می‌توان نتیجه گرفت که کشاورزی در منطقه نسبت به نهاده آب کشش ‌پذیری بالایی دارد. با برقراری بازار آب در منطقه، سطح زیر کشت محصول یونجه بیش از 70 درصد کاهش و در مقابل سطح زیر کشت گندم 8 و جو 20 درصد افزایش نشان داد. نتایج به‌دست‌‌آمده نشان داد که در صورت فراهم‌شدن زیرساخت‌های نهادی و قانونی برای برقراری بازار آب کشاورزی توسط نهاد‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط دشت اشتهارد، کشاورزان به سمت کاشت محصولات با نیاز آبی کم‌تر و ارزش اقتصادی بیش‌تر خواهند رفت. بنابراین برقراری بازار آب در منطقه دشت اشتهارد علاوه بر این‌که می‌تواند موجب افزایش ارزش اقتصادی آب کشاورزی در این منطقه شود، با افزایش انگیزه‌های صرفه‌جویی کشاورزان در مصرف منابع آبی، باعث استفاده بهینه و صحیح از این نهاده ارزشمند شود.