İki Tarafından Çekilen İp: Basra Mu‘tezile Geleneğinde İ‘timâd ve Tevlîd ile İlişkisi - Osman Demir (Eskiyeni)
Mu‘tezile ekolü erken bir dönemde fizikî nesnelerin yapısı ve işleyişi hakkında ileride önemli teorilere dönüşecek fikirler oluşturmaya başladı. Zamanla mevcut modeller içinde, nesnenin temel parçaların birleşiminden meydana gelen cisim ve ikincil niteliklerden oluştuğunu savunan parçacıkçı/atomcu teori, farklı versiyonları ile fizikî varlığın yapı ve işleyişini açıklamada öne çıktı. Kelâmcılar özcü ve nitelikçi açıklamalar karşısında, pek çok fenomeni bu teoriyle açıkladılar ve gerekli yerlerde yeni kavram ve önermeler de icat ettiler. İ‘timâd (dayanma, meyl) teorisi, takip edilebildiği kadarıyla, hicrî III. asırdan itibaren Cübbâîler tarafından eşyada mevcut hareket eğilimi ile maddeye dıştan uygulanan tesirin oluşturduğu etkiyi açıklamak için geliştirildi. Ebû Ali ve Ebû Hâşim el-Cübbâî ile ardından gelen Kâdî Abdülcebbâr, Nîsâbûrî ve İbn Metteveyh, pek çok fenomenin çözümünde bu kavrama atıf yaptılar. Bir bakıma i‘timâd, nesnenin doğal hareketi ve buna bağlı bir tür belirlenimciliği savunan Kâbî gibi kişilere karşı alternatif bir model olarak kurgulandı. Kişinin bir sebep vasıtasıyla kendi üstünde ya da dışarıda gerçekleştirdiği tüm fiiller ile tabiî nesneler ya da cansız cisimlerin zorunlu etkileşimlerinin i‘timâddan kaynaklandığı belirtildi. Bu yönde i‘timâd, bir tür nedensellik teorisi olan tevlîd ve doğal-teklîfî yapıları dini hassasiyetleri gözeterek açıklamayı amaçlayan âdet teorisiyle de irtibatlandırıldı. Bu makalede i‘timâdın tanımı, fonksiyonu ve türleri hakkında bilgi verildikten sonra, bahsi geçen isimler üzerinden tikel örneklere nasıl tatbik edildiği irdelenmiş ve bu bağlamda tevlîd ile ilişkisi üzerinde de durulmuştur.