بررسی تأثیر تاج‌پوشش و فصل ‌نمونه‌برداری بر ویژگی‌های زیستی خاک در رویشگاه‌های تاغ (Tamarix hispida Willd.) و گز (Haloxylon ammodendron (C.A.Mey.) Bunge ex Fenzl) استان قم - مریم اردیبهشت; محمد متینی زاده; انوشیروان شیروانی; هومن روانبخش; حسین توکلی نکو (مجله جنگل ایران)
مقدمه: رویشگاه‌های ارزشمند ایران- تورانی، بخش بسیار مهم و وسیعی از کل رویشگاه‌های کشور محسوب می‌شوند. بـا وجـود پژوهش‌هـای گسـترده در زمینـة الگـوی تغییرات زمـانی مقـدار دی‌اکسـید کـربن متصاعدشـده از خـاک توده‌هـای جنگلـی جهان تا کنون گزارش علمی در این زمینـه از خـاک رویشگاه‌های ایران تورانی ارائه نشده است. درختچه‌های تاغ و گز از گونه‌های بومی و مؤثر بر ویژگی‌های فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک در منطقۀ رویشی ایران- تورانی هستند. این پـژوهش نخستین تحقیق دربارۀ تغییرات فصـلی تنفس خاک در یکی از رویشگاه‌های مهم بخش ایران- تورانی (رویشگاه‌های خالص تاغ و گز واقع در استان قم)، مقایسۀ ویژگی‌های زیستی و تغییرات احتمالی آنها در دو بخش زیر تاج‌پوشـش و بیرون تاج‌پوشـش، در طی دو فصل پاییز و بهار است.مواد و روش‌ها: در بهار و پاییز، از محل‌های زیر سایه‌انداز تاج (تیمار) و خارج از تاج‌پوشش (شاهد)، 30 پایه تاغ (Haloxylon ammodendron (C.A.Mey.) Bunge ex Fenzl) و 30 پایه گز  (Tamarix hispida Willd.)در جهت شرق درخت و در عمق 15-0 سانتی‌متری نمونه‌برداری خاک انجام گرفت. هر سه نمونه خاک از تیمار و شاهد جداگانه و به‌طور تصادفی ترکیب شدند و در نهایت 20 نمونۀ مرکب به‌دست آمد. نمونه‌ها برای اندازه‌گیری مقدار اسیدیته، ترسیب کربن خاک و فاکتورهای زیستی تنفس‌های پایه و برانگیخته، زی‌تودۀ میکروبی کربن و پتانسیل نیتریفیکاسیون تجزیه شدند. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها با استفاده از تجزیۀ واریانس سه‌طرفه انجام گرفت.یافته‌ها: فاکتور زیستی تنفس برانگیخته دارای اختلاف معنی‌دار در سطح اطمینان 95 درصد در دو سطح گونه و زمان است که مقدار میانگین آن در هر گرم خاک خشک در روز در بهار در خاک گونۀ گز 97/20 و در خاک گونۀ تاغ 96/7 میلی‌گرم CO2 و در پاییز به‌ترتیب 95/2 و 025/2 میلی‌گرم اندازه‌گیری شد. فاکتور زی‌تودۀ میکروبی کربن دارای اختلاف معنی‌دار در طی زمان و بیشترین مقدار در فصل پاییز بود. مقدار میانگین کربن زیست‌توده در گونۀ گز در پاییز 08/4 و در بهار 03/2 و در گونۀ تاغ در پاییز 02/4 و در بهار 03/3 میلی‌گرم در صد گرم خاک خشک محاسبه شد. مقدار بقیۀ فاکتورهای شیمیایی و اندوختۀ کربن خاک در خاک گونۀ گز با اختلاف معنی‌دار بیشتر بود. موقعیت نمونه‌برداری (‌زیر و بیرون تاج‌پوشش) در هیچ‌یک از فاکتورهای زیستی، اختلاف معنی‌داری ایجاد نکرد.نتیجه‌گیری: یافته‌ها نشان می‌دهد که میکروارگانیسم‌های خاک در بهار بیشتر از پاییز فعالیت دارند و تحت تأثیر دورۀ خشکی و گرمای تابستانه از فعالیت میکروارگانیسم‌ها کاسته می‌شود و با نزدیک شدن به پایان فصل رویش، شاخص‌های کیفـی و توانایی بهره‌دهی خاک کاهش می‌یابد. با توجه به تأثیر مثبت و معنی‌دار درختچۀ گز بر افزایش تنفس برانگیخته، مواد آلی و ترسیب کربن، حفظ و احیای این گونۀ بومی باارزش باید در اولویت قرار گیرد.