تجزیه چند متغیره لاین‏های اینبرد نوترکیب گندم دوروم(Triticum durum L.) در شرایط آبیاری کامل و تنش خشکی انتهای فصل - راشین طاهری; زهرا خدارحم پور; منوچهر خدارحمی; محمد مرادی (تولید گیاهان زراعی)
سابقه هدف: گندم دوروم تنها گیاه تتراپلوئیدی است که ارزش تجاری بالایی دارد. خشکی مهمترین تنش غیرزیستی است که به طور قابل توجهی بر رشد، فیزیولوژی و تولید مثل گیاهان تأثیر منفی دارد. تسهیل در امر گزینش برای بهبود عملکرد در ژنوتیپ‏های گندم مهم و ضروری است. عملکرد صفت پیچیده‏ای است که تحـت تـأثیر عوامـل زیــادی قــرار دارد و معمــولا ً بــه علــت پــائین‏بودن وراثــت پذیری آن، انتخاب مستقیم برای عملکرد چندان مؤثر نیست و لذا برای اصلاح عملکـرد بهتـر اسـت از انتخـاب غیرمسـتقیم استفاده شود. با استفاده از بعضی روش‏هـای آمـاری مـی‏تـوان سهم نسبی هر یک از اجزاء تشکیل دهنده عملکرد را در مقـدار عملکرد به دست آورد. مواد و روش‏ها: در این مطالعه جهت بررسی لاین‏های اینبرد نوترکیب گندم دوروم بهمراه والدین (شتر دندان و دنا) و گروه‏بندی آن‏ها، آزمایشی در قالب طرح آلفا لاتیس در دو تکرار به مدت دو سال زراعی 1396-1395 و 1397-1396 در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اهواز در دو شرایط آبیاری کامل و قطع آبیاری بعد از مرحله گرده افشانی اجرا شد. در این تحقیق صفات مورفوفیزیولوژیک و فنولوژیک اندازه گیری شدند. ضرایب همبستگی فنوتیپی و ژنوتیپی بین صفات و تجزیه عاملی روابط بین صفات مورد بررسی قرار گرفت و ژنوتیپ‌ها با استفاده از تجزیه خوشه‌ای به روش WARD با استفاده از داده‌های استاندارد و فاصله اقلیدسی با استفاده از نرم‌افزار SPSS نسخه 20. گروه‌بندی شدند. یافته‏ها: نتایج تجزیه مرکب نشان داد که اثر متقابل ژنوتیپ × سال تنها برای صفت طول سنبله معنی‌دار بود. نتایج همبستگی‏های فنوتیپی و ژنوتیپی در شرایط آبیاری کامل و تنش نشان داد که عملکرد دانه بطور مشترک در کلیه شرایط با تعداد سنبله در بوته و عملکرد بیولوژیک همبستگی مثبت و معنی‏دار داشت. براساس نتایج تجزیه به عامل‏ها در شرایط آبیاری کامل و تنش خشکی انتهای فصل به ترتیب، شش و پنج عامل مشخص شد که این عوامل 3/ 89 و 7/79 درصد از تغییرات داده‌ها را تبیین کردند. نتایج تجزیه خوشه‌ای، لاین‌های‌ خالص نوترکیب مورد ارزیابی را در شرایط آبیاری کامل در چهار خوشه و در شرایط تنش در پنج خوشه قرار داد. نتیجه‏گیری کلی: در مجموع ژنوتیپ‌های 38، 11، 2، 8، 49، 34، 50، 41، 9، 63، 47، 59، 57، 1، 4، 35، و والد شتردندان به عنوان ژنوتیپ‌های برتر از نظر صفات مورد بررسی معرفی شدند. انتخاب براساس عملکرد دانه به دلیل وراثت‏پذیری پایین، خصوصاً در شرایط تنش خشکی، کافی نیست، بنابراین می‏توان صفاتی را که دارای همبستگی بالا و معنی‏دار با عملکرد دانه در شرایط تنش خشکی هستند، در برنامه‏های به نژادی در اولویت قرار داد. نتایج این پژوهش نشان داد که تنوع بالایی در ارتباط با کلیه صفات مورد ارزیابی در لاین‏های مورد بررسی وجود دارد که نشان دهنده ارزش اصلاحی بالای این جمعیت است.