İslam Hukukuna Göre Fikrî Mülkiyet Haklarının Satışı: Gelişim Süreci ve Cevazı - Murat Arslan (TSBS Bildiriler Dergisi)
Hak kavramı insanlığın varoluşu ile tarih sahnesine çıkmıştır. Her dönemin hukukçuları kendi hukuk normlarına uygun olarak bu kavramı kullanmıştır. Hukuk literatürü açısında da en temel kavramlarından biridir. Eski dönemlerde bilgiyi elde etmek zor ve kısıtlı idi. Bu nedenle bilgi içeren materyaller ayrı bir öneme sahip idi. “Fikrî mülkiyet” kavramının bir mülkiyet hakkı olarak kavramsallaşması ve satış konusu olması hakkında İlk ve Orta Çağda kanuni bir dayanağa rastlanmamaktadır. Ancak matbaanın icadından sonra fikrî mülkiyet, bilgi sahibine ait bir hak olarak gündem olmuştur. Fikrî mülkiyet haklarının esasen telif hakları ve sınai mülkiyet hakları olmak üzere kanuni altyapısı oluşturularak matbaanın icadı dönemden itibaren oluşmaya başladığı görülmektedir. Teknolojinin ilerlemesi insanları yeni icat ve buluşlara sevk etmiştir.  Bunun neticesinde fikri mülkiyet haklarının başkasına intikali ile ilgili kanuni düzenlemeye ihtiyaç hâsıl olmuştur. Böylece bu haklar ekonomik önem kazanmış ve hayatın kopmaz bir parçası olmuştur. Fikri mülkiyet hakları zihnî gayret ve emeğin harmanlanması ile meydana gelen üründür. Zihnî ürün sahibine belli haklar tanınmıştır. Bu haklardan biri de zihnî ürününü bedelli ya da bedelsiz başkasına devretmesidir. Bu bağlamda Osmanlı ve diğer İslam ülkeleri konuya kayıtsız kalmamıştır. Özellikle Osmanlı’ya matbaanın gelmesi ile fikri mülkiyet haklarının korunması gündem olmuştur. İslam hukukçuları bu hakları İslam hukuku normlarından süzerek yeniden yorumlamışlardır. Osmanlı’da fikri mülkiyet hakları ile ilgili ilk yasal düzenleme 1857 tarihli Telif  Nizamnâmesidir.  Bu çalışmaların temel dayanağı hak ve menfaatlerin satışa konu olmasıdır. Çalışmanın temel sonucuna bakıldığında bu hakların satışı konusunda cumhur ve Hanefilerin görüşü öne çıkmıştır. Sonuç olarak Cumhur hak ve menfaatleri mal statüsünde kabul etmiştir. Onlara göre fikri mülkiyet haklarının satışı caizdir. Ancak ilk dönem Hanefi bilginleri hak ve menfaatlerin satışını caiz görmemiştir. Fakat son dönem Hanefi bilginler bu hakların bedel karşılığında başkasına intikaline cevaz vermiştir. Muasır İslam hukukçuları fikri mülkiyet haklarının satışını hak ve menfaatlerin fıkhî literatürdeki kullanımını merkeze alarak değerlendirmişlerdir. Nihayetinde İslam âlimlerinin çoğunluğuna göre fikri mülkiyet haklarının satışı caizdir. Tespit edilebildiği kadarıyla konu hakkında müstakil çalışmanın olmaması bizi konuyu araştırmaya sevk etmiştir. Çalışmamız daha çok yazılı kaynaklardan istifade edilerek oluşturulmuştur. Çalışmada İslam hukukuna göre fikri mülkiyet haklarının satışının imkanı ele alınmıştır. Özellikle bunları mütekarrir haklar (başkasına devredildiğinde mahallinde değişiklik olan) bağlamında kabul edildiğinde satışı da caizdir. Çünkü bütün mezhep âlimlerinin görüşü; mütekarrir hakların bedel karşılığında başkasına devrinin caiz olması yönündedir. * Bu çalışma, Doç Dr. Orazsahet ORAZOV danışmanlığında sürdürülen "İslam Hukukuna Göre Fikri Mülkiyet Haklarının Satışı" başlıklı yüksek lisans tezine dayanılarak hazırlanmıştır (Zonguldak: Bülent Ecevit Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023).