Szoa – nowe stworzenie. Metafizyka zła - Tadeusz Bartoś (Zagłada Żydów)
Wiele czynników kulturowych w Europie służy współcześnie temu, by sprawę Zagłady zamknąć, by stała się ona elementem przeszłości, czymś, co nie ma już wpływu na nasze pogodne i szczęśliwe „dziś”. Formami zapomnienia są między innymi przebaczenie i pojednanie. Dlatego pamięć o złu Zagłady wymaga nieprzebaczenia i niepojednania. Nośnikiem pamięci może być jedynie nienawiść. Jednakże w kulturze chrześcijańskiej – opartej na stwarzaniu pozorów, udawaniu własnej dobroci – jest to kwestia wstydliwa. Ofiary Zagłady, które nie chcą wyrzec się nienawiści, raz jeszcze zostają oskarżone i skazane, tym razem przez własną zakłamaną kulturę